Feeds:
Posts
Comments

Archive for October, 2010

Todos Los Santos: Ano Ba Ito?


(Editoryal — unang nalathala sa PILIPINO FREE PRESS, Nob. 4, 1970, at bahagyang binago ngayon)

MAY kanya-kanya ring klase ang mga patay: may mayaman at may mahirap, o may burges at may proletaryo. Kung mahirap ka, kailangang dalhin mo hanggang hukay ang iyong karalitaan. Kung mayaman ka — nakuha mo man ang iyong kayamanan sa panloloko’t pagsasamantala — pagpapasasaan mo iyon hanggang sa loob ng iyong nitso o mausoleo.

Sino ang may sabing pantay-pantay ang tao sa kamatayan?

Kung karaniwan kang magsasaka o obrero, malamang na ang kabaong mo ay palotsina. Puntod na puntod lamang ang iyong libingan, sa sulok marahil ng isang sementeryong para sa mga anakpawis. Ang pananda sa iyong puntod — kung mayroon man — ay isang lapidang lata, ipinangangalandakan ang iyong pangalan, petsa ng kapanganakan at kamatayan. Higit sa lahat, ipinamumukha ng iyong libingan na isa kang napakakaraniwang tao, nabuhay at namatay sa kabusabusan. Maliliit na kandila, ilang bulaklak ng amarilyo’t palong-manok at krus na kahoy — ito ang mga nagpapagunita ng iyong karalitaan at pagkabusabos tuwing Todos los Santos!

Pero kung mayaman ka, siyempre pang de klase ang kabaong mo; “nangungusap sa ganda,” sabi nga ng mga taga-baryo, iyong kabaong na “pangmarangal” na tao at mahihiyang dapuan ng langaw o amuyin ng mga langgam. Siyempre pa rin, piling-piling lugar ang libingan mo, nagkakahalaga na ng daan-daang libong piso ang mismong lupa lamang, marmol ang iyong mausoleong nakalagak sa loob ng kongkretong gusaling marangyang bahay na para sa hukbo ng mga kumain-dili, at tinatanuran pa ito ng maluha-luhang sementadong anghel sa gabi’t araw.

Ipinagyayabang ng iyong libingan na hindi ka basta tao — nabuhay ka at namatay na batbat ng impluwensiya, kapangyarihan at pribilehiyo. Hindi bale na kung binusabos mo ang iyong mga manggagawa’t magsasaka, nangamkam ng mga lupain, o nandambong sa pondo ng bayan kaya ka nagkamal ng kayamanan. Tuwing Todos los Santos, kahit matagal ka nang pinagpasasaan ng mga uod o ginawang abo sa krematoryo, kailangang maglublob ka pa rin sa iyong kayamanan: naglalakihang kandila, nagliliwanag na bombilya, mamahaling orkidyas at kung anu-ano pang tanda ng karangyaan ang ipinagyayabang ng iyong libingan.

Hindi nga masamang alalahanin ang mga patay tuwing Todos los Santos pero, sa kabilang banda, karaniwan lamang na payabangan, pasiklaban ng yaman at pag-insulto sa karalitaan ang naturang araw. Sa sosyedad na ito ng pagsasamantala’t inhustisya ng iilang hari-harian o diyus-diyosan sa balintunang lipunan, higit na nangangailangan ng kalinga at pagmamahal ang mga buhay — ang patuloy na inaaliping masang sambayanan, ang hukbo ng mga binusabos na para na ring mga patay. Todos los Santos na ang bawat araw sa kanila sapagkat, araw-araw, ipinagkakait sa kanila ng uring mapagsamantala ang karapatang mabuhay bilang tunay na mga tao sa ilalim ng pantay na katarungan at lantay na hustisya sosyal.

Todos los Santos: ano ba ito?

Advertisements

Read Full Post »


(Tula)

namumulaklak na ang mga talahib
puting-puting nakakumot sa burol at sabana
kumakaway sa sanlaksang mga alaala
oktubre ring gaya ngayon
nang abuhin ang kalawakan
at malamig ang haplos ng hangin
tumimbuwang ka sa kagubatan
sa pagliliwaliw ng mga punglo
sa iyong ulo, puso at tiyan
nakadilat ka’t nakatingin sa kalangitan
habang inaapuhap ang hininga
sa pagaspas ng mga dahon
sa pakpak ng mga ibon
sa tagulaylay ng rumaragasang agos
sa ilog ng kaparangan
sa balumbon ng nangingitim na ulap
inaaninag wari anino ng kalayaan
para sa bayang pinakamamahal
pumanaw kang wala ni apdo ng pagsisisi
sa mamad na mga labi
sa niyakap na pakikibaka
laban sa naghaharing inhustisya
dahil noon pa man
sa pagbabanyuhay ng puso’t isipan
nakapagkit na sa iyong kabuuan
kakambal na ng iyong pangarap at layon
ligaya at laya ng masang alipin
ng dalita’t dusa.

namumulaklak na ang mga talahib
nang ika’y ilibing ng mga kasama
walang dinalit na mga ave maria
ni inusal na mga ama namin
sapat nang papurihan iyong kagitingan
parangalan mga karanasan
sa paglalahad ng mga katotohanan
at pagsamba sa altar ng katarungan
sapat nang walang hanggang kilalanin
idambana sa puso’t isipan
buhay na inialay
sa gabi ng mga paglalamay.

oo, ikaw ang talahib ng mga alaala
sunugin man nang sunugin
sisibol at sisibol pa rin
muli’t muling iindak ang puting bulaklak
di luhang mangalalaglag sa masukal
na damuhang dinilig ng iyong dugo
mananariwa ang lahat
maging naluoy na mga pangarap
muli’t muli kang mamumulaklak
sa puso’t isipan ng bawat sawimpalad
ikaw, ikaw na talahib
ng aming mga alaala!

Read Full Post »


(Tula)

ulo mo’y gusto kong palakulin
parang niyog ang bungo’y biyakin
utak ay himay-himayin
gusto ko ring dibdib mo’y laplapin
dukutin ang puso at saka suriin
dinalaw ka ba ng awa’t sagimsim
nang maralita’y lamunin ng dilim?
o uring asendero/kapitalista
laging iniisip talaksan ng pera?
tao ba’y mayroon pang halaga
sukdang busabusin sa iyong pabrika
alipining lubos sa iyong asyenda?

ulo mo’y gusto kong palakulin
dibdib mo’y gusto kong laplapin
naisip mo ba mga inalipin
silang sandakot na kanin at asin
ang laman ng tiyan
habang ikaw naman
ay nabubulunan
bundat na’y ayaw pang tigilan
sagana’t marangyang hapunan
gayong dugo nila’t laman
kinatas at iyong pinagpipistahan
o likas sa iyo itong kasuwapangan
kaya lugaw nila’y gusto pang lamunin
suso ng bagong panganak
gatas nais pang sipsipin?

kung bungo mo’y mabiyak
sumabog ang utak
nakaukit ba sa himaymay niyon
mga sawimpalad?
naisip ba ang walang tahanan
habang palasyo mo’y laging kumikinang?
saan ba nanggaling iyong kayamanan
kundi sa inaliping masang sambayanan?
kung dibdib mo’y malaplap
at puso’y mahantad
nadama mo ba katiting na habag
sa mga nilikhang yakap ng bagabag?
pinitik ba ng awa ang puso
habang manggagawa’t magsasaka mo
sabaw ng sinaing ang ipinasususo
sa nagpapalahaw bunsong balat-buto?

matapos bungo ay mabiyak
dibdib ay malaplap
at walang makita sa puso at utak
kahit anino ng habag
sa mga nilikhang inaliping ganap
katawan mo’y dapat nang tadtarin
buto mo’y dapat nang pulbusin
dugo mo’y dapat nang sairin
upang magbanyuhay ang uring alipin!

Read Full Post »